Prawo do obrony jest jedną z podstawowych gwarancji przysługujących osobie, przeciwko której prowadzone jest postępowanie karne. Obejmuje ono zarówno możliwość samodzielnego podejmowania czynności procesowych, jak i prawo do korzystania z pomocy profesjonalnego obrońcy.
Zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania karnego oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy. O uprawnieniu tym podejrzany lub oskarżony powinien zostać pouczony przez organ prowadzący postępowanie.
Kto może być obrońcą?
W postępowaniu karnym funkcję obrońcy może pełnić wyłącznie adwokat lub radca prawny.
Obrońca nie jest zwykłym pełnomocnikiem oskarżonego. Jego obowiązkiem jest podejmowanie czynności wyłącznie na korzyść osoby, którą reprezentuje. Zachowuje przy tym samodzielność procesową i nie może dokonywać czynności, które pogarszałyby sytuację oskarżonego.
Kto ustanawia obrońcę?
Co do zasady obrońcę ustanawia sam oskarżony. Może on wybrać konkretnego adwokata lub radcę prawnego i udzielić mu upoważnienia do obrony.
Upoważnienie może zostać udzielone:
- na piśmie,
- przez oświadczenie złożone do protokołu organu prowadzącego postępowanie.
Oświadczenie może zostać wpisane między innymi do protokołu przesłuchania, posiedzenia w przedmiocie tymczasowego aresztowania albo rozprawy.
Pisemne upoważnienie powinno wskazywać przede wszystkim dane oskarżonego, dane obrońcy, oznaczenie sprawy, zakres umocowania oraz podpis osoby udzielającej upoważnienia.
Ustanowienie obrońcy dla osoby pozbawionej wolności
Szczególne zasady obowiązują w przypadku osoby zatrzymanej lub tymczasowo aresztowanej. Do czasu, gdy osoba pozbawiona wolności samodzielnie ustanowi obrońcę, może go dla niej ustanowić inna osoba.
Nie musi to być członek rodziny. Obrońcę może ustanowić przykładowo:
- małżonek lub partner,
- rodzic albo inne osoba bliska,
- znajomy,
- pracodawca,
- każda inna osoba zainteresowana zapewnieniem podejrzanemu pomocy prawnej.
O ustanowieniu obrońcy należy niezwłocznie zawiadomić osobę pozbawioną wolności. Takie umocowanie ma charakter tymczasowy. Podejrzany lub oskarżony może zaakceptować wybór obrońcy, odwołać upoważnienie albo ustanowić inną osobę.
Rozwiązanie to ma szczególne znaczenie bezpośrednio po zatrzymaniu. Pozwala adwokatowi szybko podjąć czynności, skontaktować się z zatrzymanym, uczestniczyć w przesłuchaniu, zapoznać się z dostępnymi materiałami sprawy oraz wziąć udział w posiedzeniu dotyczącym tymczasowego aresztowania.
Oskarżony małoletni lub ubezwłasnowolniony
Jeżeli oskarżony jest małoletni, ubezwłasnowolniony całkowicie albo częściowo, jego prawa procesowe może wykonywać także przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której stałą pieczą pozostaje.
Osoby te mogą również podjąć działania zmierzające do ustanowienia obrońcy. Upoważnienie udzielone przez przedstawiciela ustawowego nie traci automatycznie mocy tylko dlatego, że oskarżony osiągnął pełnoletność albo ustało przedstawicielstwo ustawowe. Oskarżony może jednak później samodzielnie zdecydować o dalszym korzystaniu z pomocy danego obrońcy.
Jaki jest zakres działania obrońcy?
Jeżeli treść upoważnienia nie przewiduje ograniczeń, obrońca może działać w całym postępowaniu karnym. Może między innymi:
- uczestniczyć w przesłuchaniach, posiedzeniach i rozprawach,
- składać wnioski dowodowe,
- przeglądać akta w zakresie dopuszczonym przez przepisy,
- składać zażalenia i apelacje,
- kontaktować się z osobą pozbawioną wolności,
- podejmować inne czynności służące ochronie praw oskarżonego.
Upoważnienie może zostać ograniczone do określonej czynności albo etapu postępowania. W praktyce warto zatem dokładnie sprawdzić jego treść.
Należy też pamiętać, że postępowanie wykonawcze stanowi odrębny etap. W sprawach dotyczących między innymi odroczenia wykonania kary, przerwy w karze, dozoru elektronicznego czy zastępczej kary pozbawienia wolności konieczne może być udzielenie obrońcy odrębnego upoważnienia.
Obrońca nie zastępuje oskarżonego w wykonywaniu wszystkich praw
Ustanowienie obrońcy nie oznacza, że oskarżony traci możliwość osobistego działania w sprawie. Nadal może składać wyjaśnienia, wnioski, środki odwoławcze i uczestniczyć w czynnościach, jeżeli przepisy przyznają mu takie uprawnienie.
W przypadku pytań i wątpliwości zapraszam do kontaktu.
