Kto odziedziczy majątek po śmierci bliskiej osoby? Czy spadek zawsze przypada najbliższej rodzinie? A może testament pozwala całkowicie zmienić zasady dziedziczenia?
Polskie prawo przewiduje dwa podstawowe sposoby dziedziczenia: na podstawie testamentu oraz na podstawie ustawy. To, kto ostatecznie otrzyma spadek, zależy przede wszystkim od tego, czy zmarły pozostawił ważny testament.
Dziedziczenie ustawowe – kto dziedziczy, gdy nie ma testamentu?
Jeżeli zmarły nie sporządził testamentu, o podziale jego majątku decydują przepisy Kodeksu cywilnego.
W pierwszej kolejności do spadku powołani są małżonek oraz dzieci zmarłego. Dziedziczą oni co do zasady w częściach równych, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku.
Przykładowo, jeżeli zmarły pozostawił żonę i dwoje dzieci, każda z tych osób odziedziczy po jednej trzeciej spadku.
Jeżeli jedno z dzieci zmarło wcześniej, jego udział może przypaść jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy.
A co w sytuacji, gdy zmarły nie miał dzieci?
Wówczas do dziedziczenia mogą zostać powołani małżonek oraz rodzice zmarłego. W określonych sytuacjach spadek przypada także rodzeństwu, dalszym krewnym, a ostatecznie gminie lub Skarbowi Państwa.
Testament – czy można samodzielnie zdecydować, kto otrzyma spadek?
Sporządzenie testamentu pozwala zdecydować, kto odziedziczy majątek po śmierci spadkodawcy.
Spadkodawca może powołać do spadku jedną lub kilka osób, niezależnie od tego, czy należą one do jego rodziny.
Przykładowo, może zdecydować, że cały jego majątek odziedziczy jedno dziecko, partner życiowy albo osoba niespokrewniona.
Ważny testament ma pierwszeństwo przed zasadami dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że jeżeli spadkodawca skutecznie rozporządził całym spadkiem w testamencie, ustawowa kolejność dziedziczenia co do zasady nie znajdzie zastosowania.
Jak sporządzić ważny testament?
Jedną z najprostszych form jest testament własnoręczny. Aby był ważny, powinien zostać w całości napisany odręcznie i podpisany przez spadkodawcę. Należy również opatrzyć go datą, choć jej brak nie zawsze powoduje nieważność testamentu.
Nie wystarczy więc przygotowanie testamentu na komputerze i jego podpisanie.
Można także sporządzić testament w formie aktu notarialnego. Takie rozwiązanie pozwala ograniczyć ryzyko błędów formalnych i późniejszych sporów dotyczących treści testamentu.
Warto pamiętać, że testament można zmienić lub odwołać.
Czy pominięcie w testamencie oznacza utratę prawa do spadku?
Nie zawsze. Nawet jeżeli spadkodawca przekazał cały majątek jednej osobie, niektórzy członkowie rodziny mogą dochodzić zachowku.
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego prawo do zachowku może przysługiwać dzieciom i innym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do dziedziczenia ustawowego.
Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletnich zstępnych oraz osób trwale niezdolnych do pracy może wynosić dwie trzecie tego udziału.
Zachowek jest zasadniczo roszczeniem o zapłatę określonej kwoty pieniężnej, a nie prawem do otrzymania konkretnej części mieszkania czy innego składnika majątku.
Czy można podważyć testament?
Tak, ale wymaga to wykazania odpowiednich podstaw prawnych.
Testament może być nieważny między innymi wtedy, gdy został sporządzony pod wpływem groźby, określonego błędu albo w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji.
Przyczyną nieważności może być również niezachowanie wymaganej prawem formy testamentu.
Samo niezadowolenie członków rodziny z treści testamentu nie jest jednak wystarczającą podstawą do jego podważenia.
Podsumowanie
To, kto otrzyma spadek, zależy przede wszystkim od tego, czy zmarły pozostawił ważny testament. Jeżeli testamentu nie ma, zastosowanie znajdują przepisy dotyczące dziedziczenia ustawowego.
Trzeba jednak pamiętać, że nawet sporządzenie testamentu nie zawsze pozbawia najbliższych członków rodziny możliwości dochodzenia roszczeń majątkowych.
W przypadku wątpliwości dotyczących testamentu, dziedziczenia ustawowego lub zachowku warto skorzystać z pomocy adwokata, który pomoże ustalić krąg spadkobierców i przysługujące im prawa.
