Ubezwłasnowolnienie całkowite to jedna z najdalej idących ingerencji w prawa człowieka przewidzianych przez polskie prawo. Polega na pozbawieniu osoby zdolności do samodzielnego dokonywania czynności prawnych. Rozwiązanie to stosowane jest przede wszystkim w sytuacjach, gdy z uwagi na stan zdrowia psychicznego dana osoba nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem i wymaga szczególnej ochrony.
Kiedy można orzec ubezwłasnowolnienie całkowite?
Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego ubezwłasnowolniona całkowicie może zostać osoba, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności uzależnienia od alkoholu lub narkotyków, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.
Ubezwłasnowolnienie może dotyczyć między innymi osób cierpiących na zaawansowaną demencję, chorobę Alzheimera, poważne zaburzenia psychiczne lub znaczną niepełnosprawność intelektualną.
Należy jednak podkreślić, że sama diagnoza choroby psychicznej, podeszły wiek czy niepełnosprawność nie stanowią wystarczającej podstawy do ubezwłasnowolnienia. Konieczne jest wykazanie, że stan danej osoby uniemożliwia jej świadome i samodzielne kierowanie swoim postępowaniem. Sąd musi również uwzględnić dobro tej osoby i ocenić, czy jej interesów nie można skutecznie chronić za pomocą mniej ograniczających środków.
Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?
Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć przede wszystkim najbliżsi członkowie rodziny, czyli małżonek, rodzice, dzieci, dziadkowie, wnuki oraz rodzeństwo osoby, której dotyczy postępowanie. Uprawnienie takie przysługuje również przedstawicielowi ustawowemu, a w określonych sytuacjach postępowanie może zostać zainicjowane przez prokuratora.
Wniosek należy skierować do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby, której dotyczy postępowanie, a w przypadku braku miejsca zamieszkania – według miejsca jej pobytu.
Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie całkowite?
Postępowanie rozpoczyna się od złożenia odpowiednio uzasadnionego wniosku. Należy w nim opisać stan zdrowia osoby, jej codzienne funkcjonowanie oraz okoliczności wskazujące na brak możliwości samodzielnego kierowania swoim postępowaniem.
Istotnym elementem postępowania jest dokumentacja medyczna, w szczególności zaświadczenia lekarskie, historia leczenia oraz opinie specjalistów.
Sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, a następnie przeprowadza postępowanie dowodowe. Obowiązkowe jest zbadanie tej osoby przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Zadaniem biegłych jest nie tylko ocena stanu zdrowia, ale również ustalenie, w jakim zakresie osoba jest zdolna do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem.
Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł. Należy jednak liczyć się również z koniecznością poniesienia kosztów opinii biegłych.
Jakie są skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego?
Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie traci zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że co do zasady nie może samodzielnie zawierać ważnych umów, zaciągać zobowiązań, rozporządzać swoim majątkiem czy sporządzić testamentu.
Wyjątek dotyczy drobnych, bieżących spraw życia codziennego, takich jak zwykłe zakupy. Tego rodzaju umowy stają się ważne z chwilą ich wykonania, o ile nie prowadzą do rażącego pokrzywdzenia osoby ubezwłasnowolnionej.
Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna prawnego, chyba że pozostaje ona pod władzą rodzicielską. Opiekun reprezentuje ją w sprawach prawnych, dba o jej interesy i zarządza jej majątkiem, przy czym dokonanie niektórych czynności wymaga dodatkowo zgody sądu opiekuńczego.
Czy ubezwłasnowolnienie całkowite można uchylić?
Ubezwłasnowolnienie nie musi obowiązywać do końca życia. Jeżeli ustaną przyczyny, które uzasadniały jego orzeczenie, sąd uchyla ubezwłasnowolnienie. W przypadku poprawy stanu psychicznego możliwa jest również zmiana ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe.
Co istotne, osoba ubezwłasnowolniona może samodzielnie wystąpić do sądu z wnioskiem o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia.
Podsumowanie
Ubezwłasnowolnienie całkowite jest środkiem o szczególnie poważnych konsekwencjach prawnych. Jego celem powinno być przede wszystkim zapewnienie ochrony osobie, która z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw.
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, a decyzja o skierowaniu wniosku do sądu powinna zostać poprzedzona analizą stanu zdrowia zainteresowanego, jego sytuacji życiowej oraz dostępnych rozwiązań prawnych.
Pomoc adwokata może okazać się przydatna zarówno przy przygotowaniu wniosku i dokumentacji, jak i podczas reprezentowania uczestników w postępowaniu sądowym.
